خبرگزاری رویترز، امروز جمعه نهم ژانویه، در گزارشی نوشت که در حالی که اعتراضات در ایران به‌سرعت در حال گسترش است و فشارهای خارجی افزایش یافته، به نظر می‌رسد که روحانیت حاکم، دست‌کم در مقطع کنونی قادر نیست آنچه که به یک بحران مشروعیت در قلب جمهوری اسلامی بدل شده را مهار کند.

اعتراضاتی که در ابتدا از تهران و با خشم کسبه بازار بزرگ از سقوط شدید ارزش ریال آغاز شد، اکنون به تمام استانها گسترش یافته و اقشار دیگری از جامعه را نیز دربر گرفته است. مقامات جمهوری اسلامی تلاش کرده‌اند رویکردی دوگانه در قبال ناآرامی‌ها اتخاذ کنند؛ از یک سو اعلام کرده‌اند که اعتراضات اقتصادی مشروع است و از طریق گفت‌وگو به آن پاسخ داده خواهد شد، در حالی که از سوی دیگر برخی تجمعات را با گاز اشک‌آور و درگیری‌های خیابانی خشونت‌آمیز سرکوب کرده‌اند.

یک مقام ارشد سابق از جناح اصلاح‌طلب نظام گفت که ارکان ایدئولوژیک اصلی جمهوری اسلامی -از قوانین حجاب اجباری گرفته تا انتخاب‌های سیاست خارجی- برای افراد زیر ۳۰ سال که نزدیک به نیمی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، جذابیتی ندارد. به گفته وی «نسل جوان دیگر به شعارهای انقلابی اعتقادی ندارد و می‌خواهد آزادانه زندگی کند.»

یک شهروند ۳۱ ساله در اصفهان، که نخواست نامش فاش شود، به رویترز گفت: «دیگر بس است. ۵۰ سال است که این رژیم بر کشور من حکومت می‌کند. به نتیجه نگاه کنید. ما فقیر، منزوی و ناامید هستیم. مردم ما به اندازه کافی رنج کشیده‌اند. ما صلح و دوستی با جهان را می‌خواهیم — بدون جمهوری اسلامی.»

خامنه‌ای تا کجا می‌تواند در برابر مردم بایستد؟

دو تحلیلگر مسائل ایران و خاورمیانه در مقاله‌ای تازه در نشریه وال استریت ژورنال هشدار داده‌اند که جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲ روزه با بحرانی وجودی روبرو شده است. ری تکیه، کارشناس ارشد شورای روابط خارجی، و روئل مارک گرکت، پژوهشگر بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، در یادداشت مشترک خود استدلال می‌کنند که رفتار متناقض تهران که ترکیبی از تهدید و نرمش را نشان می‌دهد یادآور روزهای پایانی حکومت سابق ایران است.

نویسندگان مقاله با اشاره به سن ۸۶ سالگی خامنه‌ای معتقدند که پروژه ۳۵ ساله او برای تبدیل جمهوری اسلامی به یک قدرت هژمونیک منطقه‌ای، اکنون بر باد رفته است. جنگ ژوئن ۲۰۲۵ نه تنها زیرساخت‌های نظامی، بلکه هاله «شکست‌ناپذیری» رژیم را از بین برد.

تحلیلگران می‌نویسند: در پیش از انقلاب، شاه تصور می‌کرد با اعطای آزادی‌های فرهنگی و رفاهی می‌تواند انفعال سیاسی بخرد، اما هر عقب‌نشینی او تنها ائتلاف مخالفان را جسورتر کرد. خامنه‌ای همیشه می‌دانست که امتیازات کوچک به امتیازات بزرگ ختم می‌شوند، اما اکنون جنگ ویرانگر تابستان گذشته، قضاوت و قاطعیت او را متزلزل کرده است.»

محمد باقر قالیباف، فرمانده پیشین پلیس و سپاه که سرکوب کوی دانشگاه (۱۳۷۸) و جنبش سبز (۱۳۸۸) را در کارنامه دارد، اکنون تأکید می‌کند که با معترضان باید با «سخاوت و پاسخگویی» برخورد کرد. نویسندگان مقاله این تغییر لحن را نشانه «مذاکره رژیم با خود» می‌دانند؛ تلاشی ناامیدانه برای جلوگیری از تبدیل شدن اعتراضات پراکنده به یک انقلاب تمام‌عیار.

طبق مشاهدات این تحلیلگران، رژیم ایران عملاً اجرای حجاب اجباری را متوقف کرده است. «جذابیت موی زنان که زمانی خط قرمز فقها بود، اکنون نادیده گرفته می‌شود. کنار گذاشتن حجاب بدون جریمه شدن، به یک پدیده ملی تبدیل شده است.»

با این حال، نویسندگان استدلال می‌کنند که این استراتژی شکست خورده است. اعتراضات که ابتدا از بازار تهران و در واکنش به سقوط ارزش ریال آغاز شده بود، به سرعت از مطالبات اقتصادی عبور کرد. شعارها اکنون مستقیما اصل نظام را نشانه رفته‌اند: «مرگ بر دیکتاتور» و «آزادی». مردم ایران نشان داده‌اند که دیگر حاضر نیستند آزادی‌های اجتماعی محدود را به قیمت سلب حقوق سیاسی بپذیرند.